بانک تسویه بینالمللی (به انگلیسی: Bank for International Settlements) که با نام اختصاری BIS شناخته میشود، یک نهاد مالی بینالمللی است که هدف اصلی آن تقویت همکاریهای پولی و مالی میان بانکهای مرکزی و حمایت از ثبات سیستم مالی جهانی است.
BIS در تاریخ ۱۷ مه ۱۹۳۰ فعالیت خود را آغاز کرد و مقر اصلی آن در شهر بازل (Basel) سوئیس قرار دارد. این بانک همچنین دارای دفاتر نمایندگی در هنگکنگ و مکزیکوسیتی است.
بانک تسویه بینالمللی را اغلب با عنوان «بانک بانکهای مرکزی» معرفی میکنند؛ زیرا خدمات آن عمدتاً به بانکهای مرکزی، مقامات پولی و برخی سازمانهای مالی بینالمللی ارائه میشود و افراد عادی یا شرکتهای خصوصی نمیتوانند مانند یک بانک تجاری در آن حساب باز کنند.
مهمترین اهداف و وظایف BIS عبارتند از:
- افزایش همکاری میان بانکهای مرکزی جهان
- حمایت از ثبات پولی و مالی بینالمللی
- فراهم کردن بستری برای گفتوگوی بانکهای مرکزی
- انجام تحقیقات در زمینه اقتصاد، پول و بازارهای مالی
- ارائه خدمات بانکی به بانکهای مرکزی
- مدیریت بخشی از ذخایر ارزی و داراییهای بانکهای مرکزی
- انتشار آمارهای مالی و بانکی بینالمللی
- بررسی ریسکهای سیستم مالی جهانی
- حمایت از تدوین استانداردهای نظارت بانکی
- توسعه همکاری در زمینه پرداختها و زیرساختهای مالی
- بررسی فناوریهای جدید مرتبط با بانکداری مرکزی
- حمایت از همکاری بانکهای مرکزی در زمینه نوآوری مالی
تاریخچه بانک تسویه بینالمللی
BIS در سال ۱۹۳۰ و در پی مذاکرات بینالمللی مربوط به پرداخت غرامتهای آلمان پس از جنگ جهانی اول تأسیس شد.
در کنفرانس لاهه، کشورها درباره ایجاد یک نهاد بینالمللی برای تسهیل عملیات مالی و تسویه پرداختهای بینالمللی توافق کردند و در نتیجه بانک تسویه بینالمللی شکل گرفت.
با گذشت زمان، وظایف BIS تغییر کرد و تمرکز اصلی آن از مسائل مربوط به تسویه غرامتهای جنگی به همکاری میان بانکهای مرکزی، ثبات مالی و بررسی سیستم پولی بینالمللی منتقل شد.
از همان سالهای ابتدایی فعالیت، BIS تحقیقات اقتصادی و بانکی انجام میداد و اطلاعات مربوط به بانکداری و بازارهای مالی را جمعآوری میکرد.
امروزه این بانک یکی از مهمترین مراکز همکاری میان بانکهای مرکزی و نهادهای نظارتی مالی در جهان محسوب میشود.
اعضای بانک تسویه بینالمللی
سرمایه BIS تنها در اختیار بانکهای مرکزی قرار دارد.
در حال حاضر ۶۳ بانک مرکزی و مقام پولی عضو بانک تسویه بینالمللی هستند و از حق رأی و نمایندگی در مجامع عمومی این سازمان برخوردارند. کشورهای عضو این نهاد در مجموع حدود ۹۵ درصد تولید ناخالص داخلی جهان را تشکیل میدهند.
اعضای BIS شامل بانکهای مرکزی بسیاری از اقتصادهای بزرگ جهان هستند، از جمله:
- فدرال رزرو آمریکا
- بانک مرکزی اروپا
- بانک انگلستان
- بانک مرکزی ژاپن
- بانک خلق چین
- بوندسبانک آلمان
- بانک فرانسه
- بانک ملی سوئیس
- بانک کانادا
- بانک مرکزی استرالیا
- بانک مرکزی هند
- بانک مرکزی برزیل
عضویت بانکهای مرکزی بزرگ جهان باعث شده BIS به یکی از مهمترین مراکز تبادل نظر درباره سیاستهای پولی و ثبات مالی تبدیل شود.
ساختار سازمانی BIS
ساختار مدیریتی بانک تسویه بینالمللی در سه سطح اصلی قرار دارد:
- هیئتمدیره
- مجمع عمومی بانکهای مرکزی عضو
- مدیریت BIS
هیئتمدیره مسئول تعیین جهتگیری استراتژیک و سیاستهای اصلی بانک و نظارت بر مدیریت آن است.
مدیریت اجرایی BIS نیز تحت هدایت مدیرکل قرار دارد.
از ژوئیه ۲۰۲۵، Pablo Hernández de Cos سمت مدیرکل بانک تسویه بینالمللی را بر عهده دارد.
BIS دارای چهار بخش اصلی است که حوزههایی مانند موارد زیر را پوشش میدهند:
- تحقیقات اقتصادی
- فعالیتهای بانکی
- نوآوری و فناوریهای مالی
- پشتیبانی و امور داخلی
بانک BIS چه خدماتی ارائه میدهد؟
برخلاف بانکهای تجاری، BIS خدمات بانکی را به مردم عادی ارائه نمیکند.
مشتریان اصلی این بانک شامل موارد زیر هستند:
- بانکهای مرکزی
- مقامات پولی
- سازمانهای مالی بینالمللی
حدود ۲۰۰ مشتری نهادی از خدمات بانکی BIS استفاده میکنند.
خدمات بانکی این سازمان شامل حوزههایی مانند:
- مدیریت ذخایر ارزی
- مدیریت دارایی
- سپردهگذاری
- معاملات ارزی
- سرمایهگذاری
- خدمات خزانهداری
- مدیریت ریسک
- خدمات مشاوره مالی
است.
بانکهای مرکزی میتوانند بخشی از ذخایر بینالمللی خود را از طریق BIS مدیریت کنند.
چرا BIS را بانک بانکهای مرکزی مینامند؟
اصطلاح Bank for Central Banks یا «بانک بانکهای مرکزی» از مهمترین توصیفهایی است که برای BIS استفاده میشود.
دلیل آن این است که مشتریان اصلی BIS بانکهای مرکزی هستند و این سازمان خدمات مالی و بانکی مورد نیاز آنها را ارائه میکند.
همچنین BIS فضایی فراهم میکند که رؤسا و مقامات ارشد بانکهای مرکزی بتوانند درباره موضوعاتی مانند موارد زیر با یکدیگر گفتوگو کنند:
- تورم
- نرخ بهره
- سیاست پولی
- ثبات مالی
- بحرانهای بانکی
- بازارهای ارز
- نقدینگی جهانی
- سیستم پرداخت
- ارزهای دیجیتال بانک مرکزی
این تعاملات میتواند به افزایش هماهنگی میان بانکهای مرکزی و درک بهتر ریسکهای مالی جهانی کمک کند.
نقش BIS در ثبات مالی جهان
یکی از اهداف اصلی BIS، کمک به حفظ ثبات مالی جهانی است.
این سازمان به طور مستمر وضعیت بانکها، بازارهای مالی و جریانهای اعتباری جهانی را بررسی میکند.
از جمله موضوعاتی که BIS مورد مطالعه قرار میدهد میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- افزایش بدهیها
- ریسک بانکها
- حبابهای دارایی
- بازار مسکن
- بدهی شرکتها
- بدهی دولتها
- جریان سرمایه
- نرخ بهره
- نقدینگی جهانی
- بازار ارز
- مشتقات مالی
- ریسک سیستماتیک
اگر مشکلات یک بانک یا بازار مالی بتواند سایر بخشهای سیستم مالی را نیز تحت تأثیر قرار دهد، از آن به عنوان ریسک سیستماتیک یاد میشود.
BIS و کمیتههای مرتبط با آن تلاش میکنند چنین ریسکهایی را شناسایی کرده و پیشنهادهایی برای کاهش آنها ارائه دهند.
کمیته بازل و BIS
یکی از مهمترین نهادهایی که در BIS مستقر است، کمیته بازل برای نظارت بانکی (Basel Committee on Banking Supervision یا BCBS) است.
این کمیته یکی از مهمترین مراجع جهانی تدوین استانداردهای نظارت و مقررات احتیاطی بانکها محسوب میشود.
وظایف کمیته بازل شامل موارد زیر است:
- تدوین استانداردهای نظارت بانکی
- بررسی ریسکهای بانکها
- افزایش سرمایه و نقدینگی مناسب بانکها
- بهبود همکاری میان نهادهای نظارتی
- بررسی اجرای استانداردهای بینالمللی بانکی
- کاهش ریسکهای سیستم بانکی
نکته مهم این است که استانداردهای بازل توسط کمیته بازل تدوین میشوند، نه مستقیماً توسط خود BIS؛ اما BIS میزبان و پشتیبان این کمیته است.
توافقهای بازل
یکی از شناختهشدهترین نتایج فعالیت کمیته بازل، مجموعه مقررات و استانداردهای بانکی بازل است.
این استانداردها در چند مرحله توسعه یافتهاند:
بازل ۱ – Basel I
چارچوب بازل ۱ در سال ۱۹۸۸ معرفی شد و هدف اصلی آن تعیین حداقل سرمایه مورد نیاز بانکها در برابر ریسک اعتباری بود.
بازل ۲ – Basel II
بازل ۲ چارچوب مدیریت ریسک بانکها را توسعه داد و علاوه بر سرمایه مورد نیاز، نظارت بانکی و شفافیت بازار را نیز مورد توجه قرار داد.
بازل ۳ – Basel III
پس از بحران مالی جهانی سالهای ۲۰۰۷ تا ۲۰۰۹، کمیته بازل مقررات Basel III را توسعه داد.
هدف Basel III تقویت:
- سرمایه بانکها
- کیفیت سرمایه
- مدیریت نقدینگی
- کنترل اهرم مالی
- مدیریت ریسک
- مقاومت بانکها در برابر بحرانهای مالی
است.
امروزه استانداردهای مختلف بازل در قالب Basel Framework یکپارچه شدهاند.
کمیتههای مستقر در BIS
BIS میزبان چند کمیته مهم بینالمللی است که در حوزه ثبات مالی و بانکداری فعالیت میکنند.
از جمله مهمترین آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
Basel Committee on Banking Supervision – BCBS
مسئول تدوین استانداردهای بینالمللی برای مقررات و نظارت بانکی.
Committee on the Global Financial System – CGFS
این کمیته تحولات بازارهای مالی و سیستم مالی جهانی را بررسی میکند.
Committee on Payments and Market Infrastructures – CPMI
این کمیته استانداردهای مربوط به سیستمهای پرداخت، تسویه، زیرساختهای بازار مالی و انتقال پول را بررسی میکند.
Markets Committee
تحولات بازارهای مالی و تأثیر آنها بر عملیات بانکهای مرکزی را بررسی میکند.
Central Bank Governance Forum
مسائل مربوط به ساختار و عملکرد بانکهای مرکزی را بررسی میکند.
Irving Fisher Committee on Central Bank Statistics
موضوعات مربوط به آمارهای بانکهای مرکزی و ثبات پولی و مالی را بررسی میکند.
آمارهای اقتصادی و مالی BIS
بانک تسویه بینالمللی یکی از مهمترین منابع آمارهای مالی بینالمللی است.
این سازمان با همکاری بانکهای مرکزی و مقامات ملی، دادههایی را درباره ساختار و فعالیت سیستم مالی جهانی منتشر میکند.
مهمترین مجموعه دادههای BIS شامل موارد زیر است:
- آمار بانکداری بینالمللی
- اعتبارات جهانی
- نقدینگی جهانی
- اوراق بدهی
- بازار مشتقات
- بازار ارز
- نرخهای بهره
- قیمت مسکن
- بدهی خانوارها و شرکتها
- اعتبار بخش خصوصی
- نرخهای ارز مؤثر
آمار بانکداری بینالمللی BIS
یکی از مهمترین پایگاههای اطلاعاتی این سازمان، International Banking Statistics است.
این آمارها اطلاعاتی درباره فعالیت بینالمللی بانکها ارائه میکنند.
از طریق این دادهها میتوان موضوعاتی مانند:
- میزان وامدهی بینالمللی بانکها
- بدهی بانکها
- جریان اعتبار میان کشورها
- میزان مواجهه بانکهای یک کشور با کشورهای دیگر
- ریسک اعتباری بینالمللی
را بررسی کرد.
این دادهها برای تحلیل بحرانهای مالی و انتقال ریسک میان کشورهای مختلف اهمیت زیادی دارند.
شاخصهای نقدینگی جهانی
BIS مجموعهای از شاخصها با عنوان Global Liquidity Indicators یا GLI منتشر میکند.
این شاخصها وضعیت تأمین مالی و اعتبار در بازارهای جهانی را بررسی میکنند.
تمرکز اصلی آنها بر اعتبار ارزی اعطاشده به وامگیرندگانی است که خارج از منطقه صادرکننده ارز قرار دارند.
سه ارز مهمی که BIS در این زمینه بررسی میکند عبارتند از:
- دلار آمریکا
- یورو
- ین ژاپن
این آمارها میتوانند میزان وابستگی اقتصادهای مختلف به تأمین مالی خارجی را نشان دهند.
آمار بازار مشتقات
BIS یکی از مهمترین منابع اطلاعات درباره بازار جهانی مشتقات مالی است.
این سازمان اطلاعاتی درباره:
- قراردادهای آتی
- اختیار معامله
- مشتقات نرخ بهره
- مشتقات ارز
- مشتقات کالایی
- مشتقات OTC
منتشر میکند.
آمارهای BIS تصویری از اندازه و ساختار بازارهای مشتقات جهانی ارائه میدهند.
نظرسنجی سهساله بازار ارز
یکی از معروفترین گزارشهای BIS، Triennial Central Bank Survey است.
این مطالعه هر سه سال یک بار با همکاری بانکهای مرکزی انجام میشود و اطلاعات گستردهای درباره فعالیت بازار ارز و مشتقات نرخ بهره ارائه میکند.
از طریق این گزارش میتوان موضوعاتی مانند:
- حجم معاملات روزانه بازار فارکس
- سهم ارزهای مختلف از معاملات
- مهمترین مراکز معاملات ارز
- حجم معاملات مشتقات ارزی
- معاملات نرخ بهره
را بررسی کرد.
این گزارش یکی از مهمترین منابع برای شناخت ساختار بازار جهانی فارکس محسوب میشود.
آمار قیمت مسکن
BIS دادههای مربوط به قیمت املاک و مستغلات کشورهای مختلف را نیز منتشر میکند.
این اطلاعات شامل:
- قیمت مسکن
- قیمت واقعی مسکن
- قیمت اسمی مسکن
- املاک تجاری
- تغییرات قیمت در کشورهای مختلف
است.
افزایش شدید قیمت مسکن همراه با رشد سریع اعتبار میتواند یکی از نشانههای افزایش ریسک در سیستم مالی باشد.
به همین دلیل، بانکهای مرکزی و تحلیلگران از این اطلاعات برای بررسی احتمال شکلگیری حبابهای مسکن استفاده میکنند.
BIS و سیاستهای پولی
بانک تسویه بینالمللی یک بانک مرکزی جهانی نیست و نرخ بهره کشورهای مختلف را تعیین نمیکند.
هر بانک مرکزی سیاست پولی کشور یا منطقه خود را به طور مستقل تعیین میکند.
با این حال، BIS بستری فراهم میکند که بانکهای مرکزی بتوانند درباره موضوعاتی مانند:
- نرخ بهره
- تورم
- رشد اقتصادی
- سیاست پولی
- ثبات مالی
- بازار ارز
- بحرانهای مالی
با یکدیگر تبادل نظر کنند.
گزارشهای تحقیقاتی BIS نیز میتوانند در تحلیل و تصمیمگیری سیاستگذاران پولی مورد استفاده قرار گیرند.
BIS Innovation Hub
یکی دیگر از بخشهای مهم بانک تسویه بینالمللی، BIS Innovation Hub است.
این مرکز با همکاری بانکهای مرکزی روی فناوریهای جدیدی کار میکند که میتوانند بر آینده سیستم پولی و مالی تأثیر بگذارند.
فعالیتهای این مرکز شامل موضوعاتی مانند:
- هوش مصنوعی
- توکنیزه کردن داراییها
- پرداختهای بینالمللی
- امنیت سایبری
- فناوریهای بانک مرکزی
- سیستمهای مالی دیجیتال
است.
پروژههای Innovation Hub ماهیت آزمایشی دارند و با هدف بررسی امکان استفاده عملی از فناوریهای جدید انجام میشوند.
BIS و ارزهای دیجیتال بانک مرکزی
یکی از حوزههای مورد توجه BIS، ارزهای دیجیتال بانک مرکزی یا CBDC است.
CBDC نوعی پول دیجیتال است که مستقیماً توسط یک بانک مرکزی منتشر میشود.
BIS و بانکهای مرکزی در پروژههای مختلف موضوعاتی مانند:
- پرداختهای بینالمللی
- تسویه آنی
- ارزهای دیجیتال عمدهفروشی
- قابلیت همکاری سیستمهای پرداخت
- پول دیجیتال بانک مرکزی
را بررسی کردهاند.
هدف بسیاری از این پروژهها، افزایش سرعت و کارایی پرداختهای داخلی و بینالمللی است.
گزارش سالانه اقتصادی BIS
بانک تسویه بینالمللی هر سال Annual Economic Report و Annual Report منتشر میکند.
این گزارشها موضوعات مهمی مانند:
- اقتصاد جهانی
- تورم
- سیاست پولی
- سیستم مالی
- بانکداری
- بدهی
- بازارهای مالی
- نوآوری مالی
را بررسی میکنند.
گزارش سالانه BIS یکی از منابع مورد استفاده اقتصاددانان، بانکهای مرکزی و تحلیلگران مالی برای بررسی شرایط اقتصاد و نظام مالی جهان است.
اهمیت BIS برای معاملهگران و سرمایهگذاران
BIS برخلاف بانکهای مرکزی مانند فدرال رزرو یا بانک مرکزی اروپا، تصمیمات روزانهای مانند تعیین نرخ بهره یک ارز مشخص اتخاذ نمیکند.
به همین دلیل، گزارشهای BIS معمولاً اثر مستقیم و لحظهای مشابه تصمیمات نرخ بهره بانکهای مرکزی بر بازار فارکس ندارند.
با این حال، گزارشهای این سازمان برای تحلیل روندهای بلندمدت اهمیت زیادی دارند.
معاملهگران و سرمایهگذاران از اطلاعات BIS برای بررسی موضوعاتی مانند:
- وضعیت نقدینگی جهانی
- بدهی جهانی
- سلامت سیستم بانکی
- جریان اعتبار
- بازار ارز
- قیمت مسکن
- سیاستهای بانکهای مرکزی
- ریسک بحرانهای مالی
استفاده میکنند.
تأثیر BIS بر بانکهای جهان
BIS به طور مستقیم بر بانکهای تجاری کشورهای مختلف قانون وضع نمیکند.
اما استانداردهایی که توسط کمیتههای مستقر در این سازمان، به ویژه کمیته بازل، تهیه میشوند میتوانند تأثیر قابل توجهی بر مقررات بانکی کشورها داشته باشند.
کشورها این استانداردها را از طریق قوانین و مقررات داخلی خود اجرا میکنند.
به همین دلیل، مقررات مربوط به:
- کفایت سرمایه
- نقدینگی
- اهرم مالی
- ریسک اعتباری
- ریسک بازار
- نظارت بانکی
در بسیاری از کشورها تحت تأثیر استانداردهای بازل قرار دارند.
تفاوت BIS با صندوق بینالمللی پول
BIS و صندوق بینالمللی پول یا IMF هر دو نهادهای مالی بینالمللی هستند، اما وظایف متفاوتی دارند.
BIS بیشتر بر:
- همکاری بانکهای مرکزی
- ثبات مالی
- تحقیقات بانکی
- خدمات بانکداری به بانکهای مرکزی
- استانداردهای نظارت مالی
تمرکز دارد.
در مقابل، IMF بیشتر در زمینه:
- نظارت بر اقتصاد کشورهای عضو
- اعطای وام به کشورهای دارای مشکلات مالی
- ثبات اقتصاد کلان
- تراز پرداختها
- اصلاحات اقتصادی
فعالیت میکند.
بنابراین، BIS بیشتر با بانکهای مرکزی و سیستم مالی مرتبط است، در حالی که IMF مستقیماً با دولتها و اقتصاد کشورهای عضو نیز همکاری گسترده دارد.
اهمیت شهر بازل در بانکداری جهانی
مقر اصلی BIS در شهر بازل سوئیس قرار دارد.
نام بسیاری از استانداردهای بانکی مهم جهان، از جمله Basel I، Basel II و Basel III نیز از همین شهر گرفته شده است.
وجود BIS و کمیته بازل در این شهر باعث شده بازل یکی از مراکز مهم همکاریهای بینالمللی در حوزه بانکداری و نظارت مالی باشد.
