بانک جهانی (به انگلیسی: World Bank) یکی از مهمترین نهادهای مالی و توسعهای بینالمللی در جهان است که با هدف حمایت از توسعه اقتصادی، کاهش فقر و بهبود شرایط زندگی در کشورهای در حال توسعه فعالیت میکند.
بانک جهانی از دو نهاد اصلی تشکیل شده است:
- بانک بینالمللی بازسازی و توسعه (IBRD)
- انجمن توسعه بینالمللی (IDA)
این دو نهاد با ارائه وام، اعتبار، کمک بلاعوض، تضمین مالی، مشاوره و دانش تخصصی به کشورهای مختلف کمک میکنند تا پروژههای توسعهای و اصلاحات اقتصادی خود را اجرا کنند.
بانک جهانی در زمینههای مختلفی فعالیت دارد، از جمله:
- کاهش فقر
- ایجاد اشتغال
- توسعه زیرساختها
- آموزش
- سلامت
- آب و بهداشت
- کشاورزی
- انرژی
- حملونقل
- توسعه شهری
- اصلاح نظام مالی و اداری
- تغییرات اقلیمی
- توسعه بخش خصوصی
- بهبود محیط کسبوکار
- افزایش توانایی دولتها برای ارائه خدمات عمومی
بانک جهانی علاوه بر تأمین مالی، یکی از بزرگترین منابع اطلاعات، تحقیقات و دادههای اقتصادی و توسعهای در جهان محسوب میشود.
تاریخچه بانک جهانی
ریشه تأسیس بانک جهانی به کنفرانس برتون وودز (Bretton Woods Conference) در ژوئیه سال ۱۹۴۴ بازمیگردد.
در این کنفرانس، نمایندگان ۴۴ کشور در ایالت نیوهمپشایر آمریکا گرد هم آمدند تا ساختار جدیدی برای همکاری اقتصادی بینالمللی پس از جنگ جهانی دوم ایجاد کنند.
یکی از نتایج اصلی این کنفرانس، طراحی دو نهاد مهم بینالمللی بود:
- صندوق بینالمللی پول (IMF)
- بانک بینالمللی بازسازی و توسعه (IBRD)
اساسنامه IBRD در سال ۱۹۴۵ به مرحله اجرا رسید و بانک جهانی در ژوئن ۱۹۴۶ فعالیت عملیاتی خود را آغاز کرد.
هدف اولیه بانک، کمک به بازسازی کشورهایی بود که در جریان جنگ جهانی دوم آسیب دیده بودند.
با گذشت زمان و بازسازی اقتصاد اروپا، تمرکز بانک جهانی به تدریج به کشورهای در حال توسعه و موضوعاتی مانند فقر، زیرساخت، آموزش، سلامت و توسعه اقتصادی منتقل شد.
تفاوت بانک جهانی و گروه بانک جهانی
یکی از نکات مهم، تفاوت میان World Bank و World Bank Group است.
بانک جهانی در مفهوم دقیق از دو نهاد تشکیل شده است:
International Bank for Reconstruction and Development – IBRD
بانک بینالمللی بازسازی و توسعه
International Development Association – IDA
انجمن توسعه بینالمللی
اما گروه بانک جهانی (World Bank Group) مجموعه بزرگتری است و پنج نهاد را در بر میگیرد:
- IBRD
- IDA
- IFC
- MIGA
- ICSID
بنابراین، استفاده از عبارت «بانک جهانی» برای تمام پنج سازمان از نظر ساختار رسمی دقیق نیست.
نهادهای گروه بانک جهانی
بانک بینالمللی بازسازی و توسعه – IBRD
International Bank for Reconstruction and Development یا IBRD اصلیترین بخش وامدهی بانک جهانی به کشورهای دارای درآمد متوسط و کشورهای کمدرآمدی است که توانایی اعتباری لازم برای دریافت وام را دارند.
IBRD در حال حاضر متعلق به ۱۸۹ کشور عضو است.
این نهاد خدماتی مانند موارد زیر ارائه میدهد:
- وام
- تضمین مالی
- محصولات مدیریت ریسک
- مشاوره اقتصادی
- کمک فنی
- انتقال دانش و تجربه
IBRD بخش مهمی از منابع خود را با انتشار اوراق قرضه در بازارهای سرمایه جهانی تأمین میکند.
رتبه اعتباری بسیار بالای این نهاد باعث میشود بتواند با هزینه نسبتاً پایین از بازار سرمایه منابع مالی جذب کرده و آنها را در اختیار کشورهای عضو قرار دهد.
انجمن توسعه بینالمللی – IDA
International Development Association یا IDA در سال ۱۹۶۰ تأسیس شد و تمرکز آن بر حمایت از کشورهای کمدرآمد است.
IDA به کشورهای واجد شرایط منابع مالی را عمدتاً از طریق:
- وامهای بسیار کمبهره و بلندمدت
- اعتبارات توسعهای
- کمکهای بلاعوض
- تضمینها
ارائه میکند.
طبق اطلاعات بانک جهانی، در سال ۲۰۲۶ تعداد ۷۸ کشور واجد شرایط دریافت حمایت از IDA هستند.
هدف IDA کمک به کشورها برای:
- کاهش فقر
- ایجاد اشتغال
- توسعه زیرساخت
- افزایش دسترسی به آموزش
- توسعه خدمات درمانی
- دسترسی به آب سالم
- افزایش امنیت غذایی
- توسعه انرژی و برق
- بهبود کیفیت زندگی
است.
شرکت مالی بینالمللی – IFC
International Finance Corporation یا IFC بخشی از گروه بانک جهانی است که تمرکز اصلی آن بر توسعه بخش خصوصی در کشورهای در حال توسعه قرار دارد.
برخلاف IBRD و IDA که عمدتاً با دولتها همکاری میکنند، IFC میتواند مستقیماً با شرکتها و پروژههای بخش خصوصی همکاری داشته باشد.
فعالیتهای IFC شامل:
- سرمایهگذاری مستقیم
- اعطای وام به شرکتها
- جذب سرمایهگذاران
- ارائه خدمات مشاورهای
- توسعه بازارهای مالی
- حمایت از کسبوکارهای خصوصی
است.
آژانس چندجانبه تضمین سرمایهگذاری – MIGA
Multilateral Investment Guarantee Agency یا MIGA نیز یکی از اعضای گروه بانک جهانی است.
وظیفه اصلی MIGA کاهش ریسک سرمایهگذاری در کشورهای در حال توسعه از طریق ارائه تضمین در برابر برخی ریسکهای غیرتجاری و سیاسی است.
این ریسکها میتوانند شامل مواردی مانند:
- محدودیت انتقال ارز
- سلب مالکیت
- جنگ و ناآرامیهای داخلی
- نقض برخی تعهدات قراردادی
باشند.
هدف MIGA افزایش اطمینان سرمایهگذاران و تسهیل جریان سرمایه به کشورهای در حال توسعه است.
مرکز بینالمللی حلوفصل اختلافات سرمایهگذاری – ICSID
International Centre for Settlement of Investment Disputes یا ICSID پنجمین نهاد گروه بانک جهانی است.
این مرکز بستری برای حل اختلافات مربوط به سرمایهگذاری میان دولتها و سرمایهگذاران خارجی فراهم میکند.
ICSID در زمینه داوری و سازوکارهای حل اختلاف سرمایهگذاری بینالمللی فعالیت دارد.
اعضای بانک جهانی
بانک جهانی در ساختار خود شباهت زیادی به یک تعاونی بینالمللی دارد و کشورهای عضو سهامداران آن محسوب میشوند.
IBRD در حال حاضر ۱۸۹ کشور عضو دارد و دولتهای عضو از طریق ساختارهای مدیریتی بانک در تصمیمگیریهای اصلی مشارکت میکنند.
برای عضویت در IBRD، یک کشور ابتدا باید عضو صندوق بینالمللی پول (IMF) باشد.
عضویت در IDA، IFC و MIGA نیز به عضویت در IBRD وابسته است.
ساختار مدیریتی بانک جهانی
بالاترین مرجع تصمیمگیری بانک جهانی هیئت حکام یا Board of Governors است.
هر کشور عضو یک نماینده اصلی و یک نماینده جایگزین در این هیئت دارد.
این افراد معمولاً از میان:
- وزیر اقتصاد
- وزیر دارایی
- رئیس بانک مرکزی
- یا مقام بلندپایه اقتصادی کشور
انتخاب میشوند.
هیئت حکام درباره موضوعات اساسی مانند:
- پذیرش اعضای جدید
- تغییر سرمایه بانک
- اصلاح اساسنامه
- تصمیمات ساختاری مهم
اختیار دارد.
بخش قابل توجهی از اختیارات روزمره نیز به هیئت مدیران اجرایی (Board of Executive Directors) واگذار شده است.
رئیس بانک جهانی
مدیریت روزانه گروه بانک جهانی زیر نظر رئیس، مدیران ارشد و معاونان این سازمان انجام میشود.
در حال حاضر Ajay Banga چهاردهمین رئیس گروه بانک جهانی است و از ژوئن سال ۲۰۲۳ این مسئولیت را بر عهده دارد.
رئیس بانک جهانی در هدایت برنامههای کلان، سیاستهای توسعهای و فعالیتهای بینالمللی این سازمان نقش مهمی دارد.
مقر بانک جهانی
مقر اصلی بانک جهانی در شهر واشنگتن دیسی، ایالات متحده آمریکا قرار دارد.
این سازمان علاوه بر دفتر مرکزی، در بسیاری از کشورهای جهان دارای دفاتر منطقهای و کشوری است.
فعالیت محلی بانک جهانی باعث میشود کارشناسان این سازمان بتوانند با دولتها، شرکتها، نهادهای مدنی و سایر سازمانهای بینالمللی همکاری کنند.
بانک جهانی چگونه به کشورها وام میدهد؟
بانک جهانی از چند ابزار اصلی برای تأمین مالی کشورها استفاده میکند.
سه ابزار اصلی تأمین مالی بانک عبارتند از:
Investment Project Financing – IPF
تأمین مالی پروژههای سرمایهگذاری
این نوع تأمین مالی برای اجرای پروژههایی مانند:
- جاده
- شبکه برق
- آب و فاضلاب
- بیمارستان
- مدارس
- پروژههای کشاورزی
- زیرساختهای عمومی
استفاده میشود.
این پروژهها معمولاً میانمدت یا بلندمدت هستند و بانک جهانی علاوه بر منابع مالی، دانش تخصصی و کمک فنی نیز ارائه میکند.
Development Policy Financing – DPF
تأمین مالی سیاستهای توسعهای برای حمایت از اصلاحات اقتصادی و نهادی دولتها استفاده میشود.
برای مثال، بانک جهانی ممکن است از اصلاحاتی در زمینه:
- مدیریت مالی دولت
- نظام مالیاتی
- محیط کسبوکار
- خدمات عمومی
- سیاستهای اجتماعی
- مدیریت بدهی
- اصلاحات اقتصادی
حمایت کند.
در این روش، منابع مالی میتوانند مستقیماً از بودجه دولت پشتیبانی کنند، مشروط بر اینکه برنامه اصلاحات مورد توافق اجرا شود.
Program-for-Results – PforR
در مدل Program-for-Results پرداخت منابع مالی به دستیابی به نتایج از پیش تعیینشده مرتبط میشود.
در این روش، تنها هزینه کردن پول اهمیت ندارد، بلکه دستیابی به نتیجه مشخص مورد توجه است.
برای مثال، پرداخت بخشی از منابع میتواند به دستیابی به هدفی مانند:
- افزایش دسترسی به آب سالم
- افزایش تعداد دانشآموزان
- توسعه پوشش درمانی
- احداث زیرساخت مشخص
- بهبود عملکرد یک نهاد
وابسته باشد.
منابع مالی بانک جهانی از کجا تأمین میشود؟
IBRD بخش مهمی از منابع مورد نیاز خود را از بازارهای سرمایه بینالمللی تأمین میکند.
این نهاد اوراق قرضه منتشر کرده و سرمایهگذاران مختلف در سراسر جهان این اوراق را خریداری میکنند.
رتبه اعتباری بالای IBRD امکان جذب سرمایه با هزینه پایینتر را فراهم میکند.
طبق گزارش سالانه ۲۰۲۵، IBRD در سال مالی ۲۰۲۵ حدود ۶۴.۵ میلیارد دلار از طریق انتشار اوراق میانمدت و بلندمدت در ارزهای مختلف جذب کرد.
IDA نیز منابع خود را از ترکیبی از:
- کمک کشورهای اهداکننده
- بازپرداخت وامهای قدیمی
- انتقال منابع از سایر نهادهای گروه بانک جهانی
- انتشار اوراق در بازار سرمایه
تأمین میکند.
بانک جهانی چگونه پروژه انتخاب میکند؟
بانک جهانی پیش از تأمین مالی پروژهها، مجموعهای از بررسیهای اقتصادی، فنی، اجتماعی و نهادی انجام میدهد.
در بسیاری از پروژهها موارد زیر مورد ارزیابی قرار میگیرند:
- اهداف پروژه
- هزینهها
- اثر اقتصادی
- نحوه اجرای پروژه
- توانایی نهاد مجری
- آثار اجتماعی
- آثار محیط زیستی
- شیوه تأمین مالی
- ریسکهای پروژه
- نتایج قابل اندازهگیری
بانک همچنین در طول اجرای پروژه عملکرد آن را ارزیابی میکند.
حوزههای فعالیت بانک جهانی
فعالیت بانک جهانی تقریباً تمام حوزههای مهم توسعه اقتصادی و اجتماعی را پوشش میدهد.
مهمترین زمینههای فعالیت آن عبارتند از:
- کشاورزی
- اقتصاد دیجیتال
- آموزش
- انرژی
- محیط زیست
- بخش مالی
- بهداشت
- صنعت
- زیرساخت
- مدیریت دولتی
- اشتغال
- فقر
- حمایت اجتماعی
- حملونقل
- توسعه شهری
- تجارت
- آب و فاضلاب
- تغییرات اقلیمی
به همین دلیل، بانک جهانی صرفاً یک وامدهنده نیست و بخش مهمی از فعالیت آن بر ارائه دانش، تحقیقات و مشاوره سیاستی متمرکز است.
دادههای بانک جهانی
بانک جهانی یکی از بزرگترین پایگاههای داده عمومی اقتصادی و توسعهای جهان را در اختیار دارد.
پایگاه World Bank Data اطلاعات هزاران شاخص اقتصادی، اجتماعی و توسعهای را برای کشورهای مختلف ارائه میکند.
یکی از مهمترین مجموعههای آماری این سازمان World Development Indicators یا WDI است.
WDI مجموعه اصلی شاخصهای توسعه بانک جهانی است و دادههای آن از منابع رسمی شناختهشده بینالمللی گردآوری میشوند.
این پایگاه شامل شاخصهایی مانند:
- تولید ناخالص داخلی
- رشد اقتصادی
- GDP سرانه
- تورم
- جمعیت
- امید به زندگی
- فقر
- بیکاری
- تجارت
- سرمایهگذاری خارجی
- بدهی خارجی
- آموزش
- سلامت
- انرژی
- محیط زیست
است.
گزارش چشمانداز اقتصادی جهان – Global Economic Prospects
یکی از مهمترین گزارشهای بانک جهانی Global Economic Prospects یا GEP است.
این گزارش به طور دورهای وضعیت و چشمانداز اقتصاد جهانی را بررسی میکند و شامل پیشبینیهایی درباره:
- رشد اقتصاد جهان
- رشد کشورهای توسعهیافته
- رشد اقتصادهای نوظهور
- کشورهای در حال توسعه
- تورم
- تجارت جهانی
- بدهی
- سیاستهای مالی
- قیمت کالاها
- ریسکهای اقتصادی
است.
گزارش Global Economic Prospects یکی از گزارشهای شاخص و دورهای بانک جهانی برای ارزیابی وضعیت اقتصاد جهانی محسوب میشود.
گزارش توسعه جهانی – World Development Report
یکی دیگر از مهمترین انتشارات بانک جهانی، World Development Report یا WDR است.
این گزارش هر دوره یکی از موضوعات مهم توسعه اقتصادی را به صورت عمیق بررسی میکند.
موضوع گزارش میتواند شامل حوزههایی مانند:
- فناوری
- اشتغال
- آموزش
- تغییرات ساختاری
- اقتصاد دیجیتال
- مهاجرت
- توسعه انسانی
- استانداردهای اقتصادی
باشد.
گزارش توسعه جهانی یکی از منابع مهم برای دولتها، دانشگاهها، پژوهشگران و تحلیلگران حوزه توسعه محسوب میشود.
گزارش بازار کالاها – Commodity Markets Outlook
بانک جهانی بازار کالاهای اساسی را نیز به طور گسترده بررسی میکند.
یکی از مهمترین گزارشها در این حوزه Commodity Markets Outlook است.
این گزارش وضعیت و چشمانداز قیمت کالاهایی مانند:
- نفت
- گاز طبیعی
- زغالسنگ
- طلا
- فلزات
- محصولات کشاورزی
- مواد غذایی
- کودهای شیمیایی
را بررسی میکند.
بانک جهانی همچنین مجموعه دادهای شناختهشده درباره قیمت کالاها منتشر میکند که در بازار با عنوان Pink Sheet نیز شناخته میشود.
این اطلاعات برای تحلیلگران بازار کالا، اقتصاددانان و کشورهای صادرکننده یا واردکننده مواد خام اهمیت زیادی دارند.
بانک جهانی و پیشبینی رشد اقتصادی کشورها
بانک جهانی به طور مرتب پیشبینیهای خود درباره رشد اقتصادی کشورهای مختلف را منتشر میکند.
این پیشبینیها میتوانند شامل:
- رشد GDP
- وضعیت مصرف
- سرمایهگذاری
- صادرات
- بدهی دولت
- تورم
- بازار کار
- ریسکهای اقتصادی
باشند.
تغییر پیشبینی بانک جهانی درباره یک کشور میتواند دیدگاه سرمایهگذاران نسبت به وضعیت اقتصاد آن کشور را تحت تأثیر قرار دهد.
برای مثال، کاهش قابل توجه پیشبینی رشد ممکن است نشاندهنده افزایش ریسکهای اقتصادی باشد.
اهمیت بانک جهانی برای بازارهای مالی
بانک جهانی مانند بانک مرکزی مستقیماً نرخ بهره یا عرضه پول را تعیین نمیکند.
بنابراین گزارشهای آن معمولاً اثر لحظهای مشابه تصمیمات فدرال رزرو یا بانک مرکزی اروپا ندارند.
با این حال، گزارشها و پیشبینیهای بانک جهانی برای تحلیل روندهای اقتصادی میانمدت و بلندمدت اهمیت زیادی دارند.
سرمایهگذاران به گزارشهای این سازمان برای بررسی مواردی مانند:
- رشد اقتصاد جهانی
- اقتصادهای نوظهور
- بدهی دولتها
- قیمت کالاها
- چشمانداز تجارت
- ریسکهای ژئوپلیتیکی
- فقر و توسعه
- سرمایهگذاری
- ثبات مالی کشورهای در حال توسعه
توجه میکنند.
تأثیر وامهای بانک جهانی بر اقتصاد کشورها
دریافت وام یا تأمین مالی از بانک جهانی میتواند منابع مورد نیاز دولتها برای اجرای پروژههای توسعهای را فراهم کند.
اگر منابع به شکل مؤثر استفاده شوند، پروژههای بانک جهانی میتوانند به:
- افزایش تولید
- بهبود زیرساخت
- کاهش هزینه حملونقل
- توسعه انرژی
- بهبود آموزش
- افزایش بهرهوری
- ایجاد اشتغال
- جذب سرمایهگذاری
کمک کنند.
با این حال، دریافت وام موجب ایجاد بدهی نیز میشود و کشورها باید توان بازپرداخت آن را داشته باشند.
به همین دلیل، وضعیت بدهی و پایداری مالی یکی از موضوعات مهم در بررسی برنامههای تأمین مالی توسعهای است.
بانک جهانی و اصلاحات اقتصادی
برخی از برنامههای بانک جهانی تنها به اجرای پروژههای فیزیکی محدود نیستند و از اصلاحات اقتصادی و نهادی نیز حمایت میکنند.
این اصلاحات میتوانند شامل:
- اصلاح نظام مالیاتی
- اصلاح یارانهها
- بهبود مدیریت بودجه
- توسعه بخش خصوصی
- اصلاح شرکتهای دولتی
- افزایش شفافیت
- بهبود قوانین سرمایهگذاری
- تقویت سیستم بانکی
- اصلاح سیاستهای اجتماعی
باشند.
نوع اصلاحات بسته به شرایط هر کشور متفاوت است.
بانک جهانی و کاهش فقر
کاهش فقر از مهمترین اهداف تاریخی بانک جهانی بوده است.
این سازمان برای کاهش فقر از روشهای مختلفی استفاده میکند، از جمله:
- تأمین مالی زیرساختها
- توسعه آموزش
- حمایت از خدمات درمانی
- ایجاد فرصتهای شغلی
- بهبود سیستم حمایت اجتماعی
- افزایش دسترسی به آب و انرژی
- توسعه کشاورزی
- افزایش بهرهوری اقتصادی
امروزه مأموریت اعلامشده گروه بانک جهانی بر پایان دادن به فقر شدید و افزایش رفاه مشترک در یک سیاره قابل زیست تمرکز دارد.
تفاوت بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول
بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول (IMF) هر دو در کنفرانس برتون وودز شکل گرفتند، اما وظایف آنها متفاوت است.
بانک جهانی بیشتر بر موضوعاتی مانند:
- توسعه اقتصادی
- کاهش فقر
- پروژههای زیرساختی
- اصلاحات بلندمدت
- آموزش و سلامت
- توسعه بخش خصوصی
تمرکز دارد.
در مقابل، IMF بیشتر بر:
- ثبات سیستم پولی بینالمللی
- تراز پرداختها
- سیاستهای پولی و مالی
- نرخ ارز
- بحرانهای مالی
- مشکلات کوتاهمدت تأمین مالی کشورها
تمرکز میکند.
به زبان ساده، بانک جهانی بیشتر یک نهاد توسعهای بلندمدت است، در حالی که IMF تمرکز بیشتری بر ثبات اقتصاد کلان و مشکلات مالی کشورها دارد.
تفاوت بانک جهانی و بانک مرکزی
بانک جهانی برخلاف نام خود، بانک مرکزی جهان نیست.
این سازمان:
- پول چاپ نمیکند.
- نرخ بهره کشورها را تعیین نمیکند.
- سیاست پولی کشورها را اجرا نمیکند.
- ارز رسمی منتشر نمیکند.
وظیفه آن تأمین مالی توسعه، ارائه مشاوره و تولید دانش و اطلاعات اقتصادی است.
بانکهای مرکزی مانند فدرال رزرو، ECB یا بانک انگلستان مسئول سیاست پولی حوزه خود هستند.
اهمیت بانک جهانی برای کشورهای در حال توسعه
کشورهای در حال توسعه ممکن است برای اجرای پروژههای بزرگ با محدودیت منابع مالی، دانش فنی یا دسترسی به بازار سرمایه مواجه باشند.
بانک جهانی تلاش میکند بخشی از این خلأ را از طریق ترکیب:
- منابع مالی
- دانش تخصصی
- تجربه بینالمللی
- کمک فنی
- تضمینهای مالی
- همکاری با سایر سرمایهگذاران
پوشش دهد.
این موضوع بهویژه برای پروژههای زیربنایی بزرگ که هزینه بالایی دارند اهمیت پیدا میکند.
گزارش سالانه بانک جهانی
بانک جهانی هر سال گزارش جامعی درباره فعالیتها، تأمین مالی، پروژهها و عملکرد مالی خود منتشر میکند.
در سال مالی ۲۰۲۵، تعهدات جدید IBRD حدود ۴۰.۹ میلیارد دلار و تعهدات جدید IDA حدود ۳۹.۹ میلیارد دلار اعلام شد.
این ارقام نشاندهنده حجم قابل توجه فعالیت بانک جهانی در تأمین مالی برنامهها و پروژههای توسعهای در کشورهای مختلف هستند.
چرا اطلاعات بانک جهانی برای تحلیلگران مهم است؟
بانک جهانی اطلاعات بسیار گستردهای از اقتصاد کشورهای جهان جمعآوری و منتشر میکند.
تحلیلگران از دادههای این سازمان برای مقایسه کشورها و بررسی موضوعاتی مانند:
- اندازه اقتصاد
- رشد اقتصادی
- درآمد سرانه
- بدهی
- تجارت
- جمعیت
- تورم
- فقر
- سرمایهگذاری
- توسعه انسانی
- زیرساخت
- دسترسی به انرژی
استفاده میکنند.
وجود دادههای تاریخی و امکان مقایسه کشورهای مختلف باعث شده پایگاه داده بانک جهانی یکی از منابع مهم تحقیقات اقتصادی و دانشگاهی باشد.
